212

37ص.

كيميا از عصر مدرن تا امروز، دانشي كهن يا ميراثي شبهعلمي، سرشار از راز تلقي شده كه ارجمندي آن عمدتاً در رويهها و دستورالعملهاي بسترساز شيمي نوين است. ترديد در اصالت آثار كيميايي، كاستي و سستي در متنپژوهي، و غلبۀ پيشداوري در تاريخنگاري، كمتر مجالي براي جُستن اسرار كيميا از درون آن فراهم كرده است. در اين ميان، رازي از چند جنبه بختيار و متمايز است: ( 1 ( بهمثابۀ طبيعيداني متقدم و سرسلسلۀ مكتبي در كيمياي جهان اسلام شهرت دارد؛ ) 2 ( واقعيت حيات و اصالت برخي از آثار محورياش در اين باره مورد ترديد نيست؛ ) 3 ( برداشت پژوهشگران از اين آثار با تلقي امروزي از علم آزمايشگاهي و مبرّا از رازناكيِ شيمي، سازگار بوده، او را نياي شيميدانان و متفاوت از عموم كيمياگران دانستهاند. اين جستار، با مروري مقدماتي بر مباني و » صبغ «( نظري و سنت مفهومي كيميا، بهويژه دو شاهراه و مقصود عملياتي آن به روايت محمدِ زكريا و از درون همۀ آثار در دسترس كيميايش، با ،)» اكسير « تمركز بر سرّ الاسرار، پيوند او با سنّت مفهومي را بررسي و تأييد كرده، تمايز و بداعتش را در سنت متني و فني انگاشته، پيشنهادهايي نيز ارائه ميكند.

تاريخ علم

1398

17

2

305-341

پاييز و زمستان